روز شنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۷ نشست نقد و بررسی کتاب تأملات کلامیه از سوی گروه تاریخ دانشگاه الزهراء و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و انجمن علمی دانشجویی تاریخ در تالار حافظ دانشگاه الزهراء تشکیل شد.

  • محسن الویری
  • نسخهٔ چاپی
  • همخوان کنید
  • دیدگاه شما

در این نشست ابتدا آقای دکتر ولوی کلیاتی در باره کتاب و فرایند تصحیح آن بیان کردند سپس حقیر به بیان دیدگاههای خود پرداختم که آقای دکتر ولوی هم به آن پاسخ دادند و پس از آن هم اقای دکتر محمدرضا بارانی ملاحظاتی را مطرح ساختند و آقای دکتر ولوی معطوف به آن هم نکاتی را بیان کردند. دبیری این جلسه با سرکار خانم هدیه تقوی بود.

با توجه به تفاوت بسیار زیاد دیدگاه این حقیر با آقای دکتر ولوی در باره رابطة دانش تاریخ و علم کلام و حسب درخواست دانشجویان حاضر در جلسه آمادگی خود را برای یک جلسه گفتگو  در این باره اعلام داشتم.

در تصویر بالا در خدمت آقای دکتر علی‌محمد ولوی و در  تصویر پایین در خدمت آقای دکتر محمدرضا بارانی هستم. از دانشجوی محترمی که زحمت تهیه و ارسال عکسها را کشیدند تشکر می‌کنم.

متن مباحث ارائه شده حقیر در جلسه چنین است:

بررسی و نقد کتاب تأملات کلامیه، شنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۷، دانشگاه الزهراء، دانشکده ادبیات، تالار حافظ

از دست اندرکاران گروه تاریخ دانشگاه الزهراء سلام الله علیها و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و نیژ دانشجویان عزیر عضو انجمن علمی دانشجویی تاریخ این دانشگاه برای فراهم آوردن امکان و نیز امکانات این نشست صمیمانه تشکر می­کنم.

آقای دکتر علیمحمد ولوی که حقی انکارناپذیر بر جامعه علمی و تاریخ­پژوهان کشور دارند، اکنون از طریق این کتاب هم تمایل خود برای کار روی نسخه­های خطی و هم توانمندی­های کلامی خود به نمایش گذاشته­اند؛ خداوند توفیقشان دهاد.

پیشینه آشنایی بنده با منطقه مهم و عالم­پرور خراسان جنوبی به بیش از دو دهه پیش برمی­گردد که تصحیح کتاب چاپ سنگی الکبريت الاحمر في شرائط المنبر، نوشتة محمد باقر جازاری قايني بيرجندي را در چهار قسمت در شماره‌های ۲۹ و ۳۰ و ۳۱ و ۳۵ دوماهنامه مسجد در سالهای ۱۳۷۵ و ۱۳۷۶ منتشر کردم و از آن تاریخ به این سو همواره بر کنجکاوی و علاقه­ام به این منطقه افزوده شده است. شناخت و شناساندن میراث علمی نهفته در مناطق مختلف کشور یک وظیفه و فرصت علمی ارزشمند است که بحمد الله آقای دکتر ولوی با انتشار این کتاب گامی مهم در این مسیر برداشته­اند.

آن چه در ادامه بیان می­شود ملاحظاتی است معطوف به چگونگی تصحیح کتاب و مقدمه مصحح (صفحه ۱ تا ۴۳ بعلاوه تصاویر و اسناد که از صفحه ۴۴ تا ۵۰ آمده است.) و تعلیقات ایشان (صفحه ۴۳۹ تا ۵۲۵ ) و طبعا در باره اصل کتاب که نویسندة آن که ۱۱۲ سال پیش رحلت کرده است و حضور ندارد تا دیدگاهها را بشنود و ابهامها را برطرف کند و پرسشها را پاسخ گوید سخنی به میان نیامده است.

ملاحظات مورد نظر در چهار دسته به شرح زیر ارائه می­شود:

الف. پاره­ای کم­توجهی­ها در تصحیح کتاب

پرسشها و ابهامهایی در متن کتاب هست که به نظر می­رسد مصحح محترم بهتر بود به آنها توجه می­کردند و در مقدمه و یا پاورقی و تعلیقات آنها را بیان می­کردند که متأسفانه چنین نشده است، مانند:

  1. ابهام در چگونگی اثرگذاری شرایط جغرافیایی و اوضاع اقلیمی بر نامگذاری روستاهای منطقه ـ مؤلف که در صفحه ۴، پاراگراف چهارم همراه با نام بردن از چند روستا به این نکته اشاره کرده­اند، مشخص نساخته­اند که مثلا روستایی به نام “رخ” چگونه در نام خود از شرایط جغرافیایی متأثر است.
  2. ابهام در واژگان نامأنوس و کمتر مورد استفاده ـ در مقدمه کتاب واژگانی نامأموس مانند: امیار و بادار در صفحه ۱۱ و یا قبله نصب در صفحه ۲۴ و حرزی در صفحه ۲۵ به کار رفته است که انتظار می­رفت به اختصار توضیح داده شوند. کلمه “صائقه” در صفحه ۲۱ نیز معنی روشنی ندارد و بعید نیست یک اشتباه املایی در متن کتاب باشد که باید یا معنی این کلمه و یا نادرست بودن آن از سوی مصحح محترم تذکر داده می­شد.
  3. در صفحه ۲۲ کلمه “جله” در این عبارت “… سهم امام جله و علی آبائه افضل الصلوه و اکمل السلام …” درست نیست و ظاهرا تصحیف کلمه “علیه” است.
  4. عدم اشاره به جزییات شهادت ملامحمد رفیع استاد آیت­الله هردنگی ـ بارها در مقدمه (مثلا در صفحه ۱۹) به شهادت ایشان اشاره شده است ولی هیچگاه هیچ توضیحی در جزییات آن ارائه نشده است، در اینگونه موارد حتی اگر اطلاعاتی در دست نباشد، باید همین نکته نبود یا کمبود اطلاعات کافی در مقدمه بیان شود.

ب. ملاحظات ویرایشی:

  • مصحح محترم در مقدمه خود بر کتاب، گاه از تقویم هجری قمری بهره برده است (مانند صفحه ۱۷ و ۴۲) و گاه به صورت همزمان، از تقویم هجری قمری و هجری شمسی (صفحه ۲۹)، ضمن ضرورت حفظ وحدت رویه و تبعیت از یک الگوی واحد، بهتر بود حالت دوم یعنی استفاده همزمان از تقویم قمری و شمسی مبنا قرار گیرد.
  • ص ۱۳، به نظر می­­رسد مطالب این صفحه تقدم و تأخر منطقی ندارد و پاراگراف میانی باید به پس از پاراکراف سوم منتقل شود.
  • در صفحه ۳۴ نام کتاب “درر الباهره” بر اساس قواعد زبان عربی، باید به صورت “الدرر الباهره” نوشته شود.
  • با وجود ادعای استخراج سند آیات و روایات در مقدمه کتاب، در همان صفحه نخست متن اصلی که صفحه ۵۱ این کتاب است، عبارت ” اذا بلغ الکلام الی الله فامسکوا” که بخشی از یک روایت است فاقد سند رها شده است.
  • در صفحة ۳۹ ، واژة “قدیمی” تعبیر درستی نیست، هر چند غلط رایج است، زیرا “قدیم” خود صفت است و یای نسبت صفت­ساز نمی­گیرد.
  • در صفحه ۴۷۹ ، تعبیر “قیامت به ذات” نادرست است و باید به صورت “قائمیت به ذات” تغییر یابد.

ج. ملاحظات محتوایی:

  • در صفحات مختلفی از تعبیر فتوحات عرب و حمله سپاهیان عرب و تهاجم اعراب (مانند صفحه ۶ و ۷) یاد شده است. این تعبیر به این شکل حکایتگر پیش­فرض یکسان­پنداری ورود اعراب مسلمان به ایران با حمله­های غارت­گرانه دیگر اقوام مهاجم است و این پیش­فرض یکسره نقش متفاوت اعراب مسلمان را در عرضه­داشت دین اسلام و مواجهه همدلانه ایرانیان با آنان که منجر به پذیرش آگاهانه اسلام شد نادیده می­انگارد و با واقعیات تاریخی سازگار نیست. این پیش­فرض در صفحه ده به صراحت بیان شده است: “تازیان بر خلاف دیگر اقوام مهاجم (چون ترکان؛ ازبکان، مغولان؛ افاغنه و ….) در این حوزه جغرافیایی متوطن شده …”، این نوع نگاه که در رویکرد باستان­گرایی عصر پهلوی رواج بسیار داشت، اکنون هر چند در فضاهای مجازی به آن دامن زده می­شود ولی در محیطهای علمی چندان قابل دفاع به نظر نمی­رسد و لذا زیبنده بود که مصحح محترم ازتعابیری همچون “ورود اعراب مسلمان به ایران”، “فتوحات اعراب مسلمان” و مانند آن استفاده می­کرد.
  • در صفحه ۸ ادعا شده است: “رواج تشیع در نیمه اول قرن دوم هجری در خراسان، به نحوی بود که به قول مسعودی نامگذاری اطفال با الهام از نام بزرگان شیعه انجام می­شد.” عبارت مسعودی در مروج الذهب، ج ۳، ص ۲۱۳ که با این استناد سازگاری ندارد، چنین است: “و أظهر اهل خراسان النّيَاحة على يحيى بن زيد سبعة أيام في سائر أعمالها في حال أمنهم على أنفسهم من سلطان بني أمية، و لم يولد في تلك السنة بخراسان مولود إلا و سمي بيحيي او بزيد”
  • در صفحه ۱۶ از اجازه تصرفات شرعیه منسوب به شیخ انصاری که برای پدر مؤلف کتاب صادر شده است، چنین برداشت شده است که این اجازه به معنی وجود رابطه بین شیخ و دریافت کننده اجازه است، و حال آن که الزاما چنین نیست، و اجازاتی از این دست که از سوی مراجع بزرگ برای علمای بلاد و حتی علمای شهرهای کوچک و گاه ائمه جماعات صادر می­شده و می­شود الزاما به معنای شناخت مستقیم آنها از دریافت­کنندگان اجازه نبوده و نیست، بلکه این اقدام با یک مبنای مردم­گرایانه و برای گره­گشایی از زندگی مردم و آسان­سازی دسترسی مردم به نمایندگان مراجع و بر اساس معرفی و توثیق افراد مورد اعتماد مراجع تقلید صورت می­گرفته است و هم­اکنون هم رواج دارد و چه بسیار مواردی را می­توان یافت که مرجع تقلید هیچ شناخت مستقیمی از دریافت­کنندة اجازه ندارد.
  • بارها در مقدمه از نوآوریهای کلامی نویسنده کتاب یاد شده است، اما بر خلاف انتظار و روش متعارف به مصادیق این نوآوریها اشاره­ای نشده است و به روشنی معلوم نیست مصحح محترم چه مطالبی از کتاب را نوآورانه شمرده­اند؟ در صفحه ۳۵ نگاه عرفانی به مباحث کلامی به عنوان یکی از جلوه­های امتیاز کتاب اشاره شده است، اما این موارد هم بدون ذکر شواهد است. سزاوار بود فهرستی از نوآوریهای کتاب در مقدمه آورده شود، در یکی دو مورد مانند بحث قضا و قدر و صفات خدا که مراجعه شد، چنین به نظر می­رسد که از نوآوری در آنها خبری نیست.
  • تعلیقات کتاب نیازمند بازخوانی جدی و جداگانه­ای به ویژه از سوی یک صاحب­نظر علم کلام است، و فرصت محدود کنونی مجالی برای پرداختن به آن نیست و تنها به این یک نمونه باید بسنده کرد که به هیچ روی با این موضع مصحح محترم در باره اسماء و صفات الهی نمی­توان هم­آوایی داشت: “بحث از اسماء و صفات الهی مبحثی است که صرفا برای تذکر و توجه “انسان” طراحی شده و به نظر نمی­رسد که ارزشی ماهوی داشته باشد.” (صفحه ۴۷۶ ) این نگاه آن گونه که حقیر می­فهمد شدیدتر از هر نوع سکولاریسمی می­تواند خدا را از صحنه زندگی دور کند.
  • فهرست منابع کتاب (صفحه ۵۲۷ تا ۵۴۵) درهمکردی از منابع مورد استفاده برای نگارش مقدمه، تصحیح کتاب و منابع مورد استفاده مرحوم آیت­الله هَردِنگی است. سزاوار بود این سه دسته منابع از یک دیگر تفکیک شود تا بتوان به صورت نسبی کتابهای در دسترس و مورد استفاده مؤلف را تشخیص داد.

د. دو اشکال اصلی:

افزون بر موارد پیش­گفته دو نکته اصلی دیگر هم شایسته ذکر به نظر می­رسد که شاید از اهمیت بیشتر هم برخوردار باشد: نخست نپرداختن به بینش تاریخی مؤلف و جایگاه تاریخ در کتاب و دیگری نپرداختن به مبانی کلامی تاریخ­نگاری و واکاوی پیوند بین کلام و تاریخ.

  • نپرداختن به بینش تاریخی مؤلف و جایگاه تاریخ در کتاب ـ موضوع این کتاب کلامی است، اما از سوی یک پژوهشگر برجسته تاریخ تصحیح و جلسه بررسی آنها هم از سوی گروه تاریخ برگزار شده است. انتظار می­رفت مصحح محترم بخشی از مقدمه خود را به موضوع میزان بهره­گیری مؤلف از اطلاعات تاریخی و جایگاه تاریخ در اثبات مدعیات کلامی به ویژه در بحث امامت خاصه که در صفحه ۲۲۳ تا ۳۶۱ کتاب آمده، اختصاص دهد. هَردِنگی یک مورخ نیست و لذا از روش تاریخ­نگاری او نباید سخن گفت ولی او برای پاره­ای از مباحث خود به ویژه اثبات ولایت و امامت امیرالمؤمنین علی علیه السلام از تاریخ بهره برده است، لذا می­توان نگاه او به تاریخ و سودمندی تاریخ و چگونگی بهره­برداری از آن در مباحث کلامی را مورد بررسی قرار داد و جای این بجث به جد در مقدمه خالی است.
  • نپرداختن به مبانی کلامی تاریخ­نگاری و واکاوی پیوند بین کلام و تاریخ ـ نکتة دیگری که جای خالی آن در مقدمه کاملا احساس می­شود وانگیزه اصلی حقیر برای شرکت در این جلسه هم پرداختن به این موضوع است، اشاره نکردن به پیامدهای مباحث کلامی در تاریخ­نگری و تاریخ­نگاری است. مباحثی بسیار مهم مانند علم خداوند، اراده خداوند، توحید افعالی، قضا و قدر، قضای حتمی و قضای جزمی بدا، نبوت، و امامت که در مقامهای اول تا ثالث کتاب آمده دارای پیامدهای بسیار مهم انسان­شناختی و جامعه­شناختی و تاریخ­شناختی است و بسیار ضروری بود که مصحح محترم پیامدهای این مفاهیم را برای چگونگی نگریستن به تاریخ و تحلیل تاریخی بنمایانند. در واقع پیوندهای کلام و تاریخ و یا مبانی کلامی تاریخ­نگاری در قالب و خلال این بحث مقدماتی می­توانست به خوبی تبیین شود. مصحح محترم خود اشاره­ای به این موضوع دارند و در صفحه ۴۶۷ تصریح می­کنند که “بحث توحید افعالی ارتباط مستقیمی با صفت اختیار و قدرت در انسان و خداوند دارد.” و سخن گفتن از نقش انسان در تاریخ بی هیچ تردیدی در پیوند با بحث اختیار و قدرت انسان است. بخشی از مسائل مربوط به تحول در علوم انسانی چیزی جز همین مسأله نیست که باید به لوازم مبانی کلامی در دانشهای مختلف پای­بند بود.

پاسخ دهید